Wypadek przy pracy bez umowy – czy pracownikowi przysługuje odszkodowanie?

Wypadek przy pracy jest zawsze stresującym przeżyciem, ale sytuacja osoby poszkodowanej może jeszcze bardziej się skomplikować, jeżeli w chwili zdarzenia świadczyła pracę bez podpisanej umowy albo pracowała „na czarno”. Wielu poszkodowanych wychodzi z błędnego założenia, że jeżeli nie mieli podpisanej umowy to nie mają żadnych praw i nie mogą dochodzić odszkodowania po wypadku. Decydujące znaczenie będzie miało to jak w rzeczywistości wyglądało zatrudnienie, a nie tylko to czy z pracownikiem została zawarta umowa.

W praktyce można spotkać się z różnymi sytuacjami. Jeden poszkodowany mógł wykonywać pracę na podstawie umowy o pracę, której pracodawca nie potwierdził na piśmie. Drugi pracować „na czarno”, bez zgłoszenia do systemu ubezpieczeń. Każdy z tych przypadków wymaga odrębnej analizy. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy poszkodowany w wyniku wypadku przy pracy może ubiegać się o świadczenia, jakie znaczenie ma brak umowy, jak udowodnić fakt wykonywania pracy, jakie dokumenty warto zabezpieczyć oraz jakie kroki należy podjąć bezpośrednio po wypadku.

Co to jest wypadek przy pracy? 

Należy podkreślić, że samo wystąpienie urazu w miejscu wykonywania pracy nie oznacza jeszcze automatycznie, że zdarzenie jest wypadkiem przy pracy. Ustawa wypadkowa określa wypadek przy pracy jako nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć i pozostające w związku z pracą. ZUS przyjmuje, że może chodzić między innymi o zdarzenie, do którego doszło podczas wykonywania zwykłych czynności pracownika, wykonywania polecenia przełożonego albo wykonywania czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez wyraźnego polecenia.

Praca bez umowy a stosunek pracy – jakie prawa ma pracownik?

Przed dopuszczeniem pracownika do pracy pracodawca ma obowiązek zawrzeć umowę o pracę na piśmie i potwierdzić jej warunki. Zatrudnianie bez wymaganej umowy stanowi naruszenie przepisów prawa pracy. Najważniejsze jest jednak rozróżnienie między brakiem pisemnej umowy a brakiem stosunku pracy między pracownikiem a pracodawcą. W przypadku pracownika najważniejsze jest ustalenie, czy między stronami faktycznie istniał stosunek pracy. Zgodnie z kodeksem pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zatrudnienie w warunkach opisanych powyżej jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.

Jeżeli więc poszkodowany w wypadku przy pracy codziennie przychodził do firmy, wykonywał polecenia przełożonego, miał ustalone godziny pracy, korzystał ze sprzętu pracodawcy i otrzymywał wynagrodzenie, sam fakt braku podpisanego dokumentu nie przesądza o tym, że nie był pracownikiem. Jeżeli sposób wykonywania pracy odpowiadał stosunkowi pracy, pracownik może dążyć do ustalenia, że strony rzeczywiście łączył stosunek pracy i pracodawca naruszył kodeks pracy.

Praca „na czarno” a wypadek przy pracy – jakie prawa ma poszkodowany?

Najbardziej problematyczna jest sytuacja, w której pracodawca w ogóle nie zgłosił zatrudnienia i nie dopełnił obowiązków związanych z ubezpieczeniami. Nie oznacza to jednak, że poszkodowany w wyniku wypadku przy pracy powinien z góry zrezygnować z dochodzenia swoich praw. 

W takim przypadku zasadniczym problemem może stać się udowodnienie, że dana osoba faktycznie wykonywała pracę na rzecz konkretnego podmiotu oraz jaki charakter miało zatrudnienie.

Co robić gdy doszło do wypadku przy pracy?

Pierwszym krokiem powinno być zgłoszenie wypadku u pracodawcy oraz przekazanie mu wszystkich istotnych informacji o okolicznościach zdarzenia. Pracodawca w przypadku zaistnienia wypadku ma obowiązek sporządzenia protokołu powypadkowego. W przypadku pracy bez umowy warto także:

• zrobić zdjęcia miejsca zdarzenia,
• jeżeli do wypadku doszło podczas pracy maszyny lub używania konkretnego narzędzia należy je sfotografować,
• zapisać dane świadków, którzy byli na miejscu zdarzenia,
• zebrać i zabezpieczyć dowody potwierdzające świadczenie pracy.

Dla potwierdzenia faktu świadczenia pracy istotne mogą być dowody takie jak wiadomości SMS lub e-maile od pracodawcy, grafiki, listy obecności, przelewy wynagrodzenia, zdjęcia, nagrania, a także zeznania współpracowników, dostawców, Klientów lub byłych pracowników. W celu potwierdzenia skutków wypadku przy pracy należy także pozyskać i zachować dokumentację medyczną, szczególnie przydatne mogą być karty informacyjne ze szpitala, historia leczenia w poradniach specjalistycznych, zwolnienia lekarskie, wyniki badań obrazowych, skierowania, dokumentacja z rehabilitacji.

Co zrobić, jeśli pracodawca odmawia zgłoszenia wypadku?

Jeżeli pracodawca zatrudniał osobę bez wymaganej umowy albo nie dopełnił innych obowiązków związanych z zatrudnieniem, Państwowa Inspekcja Pracy może być jednym z organów, do których pracownik może zwrócić się o pomoc lub interwencję. W przypadku wypadku przy pracy sprawa może mieć jeszcze większe znaczenie, ponieważ oprócz samego zatrudnienia trzeba ustalić okoliczności zdarzenia i prawidłowość postępowania powypadkowego.

PIP może być szczególnie istotna wtedy, gdy pracodawca:

• zaprzecza zatrudnieniu,
• nie chce zgłosić wypadku,
• próbuje ukryć zdarzenie,
• naciska na pracownika, aby nie informował organów,
• nie zapewnia wymaganej dokumentacji,
• naruszył przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy.

Wypadek przy pracy bez umowy – podsumowanie

Brak podpisanej umowy nie oznacza automatycznie, że osoba poszkodowana w wypadku przy pracy pozostaje bez ochrony. Kluczowe jest ustalenie faktycznych warunków wykonywania pracy, podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu oraz skutków zdrowotnych zdarzenia. Po wypadku warto przede wszystkim zgłosić zdarzenie i zabezpieczyć dowody. 

Jeżeli pracodawca kwestionuje zatrudnienie lub odpowiedzialność za wypadek, możliwe jest skorzystanie z pomocy PIP, a także zaangażowanie w sprawę profesjonalnego pełnomocnika z Kancelarii Łebek, Madej i Wspólnicy. W sprawach wypadków przy pracy czas ma ogromne znaczenie, ponieważ miejsce wypadku może zostać zmienione, nagrania z monitoringu nadpisane a maszyna naprawiona.