Podział majątku wspólnego po rozwodzie nie zawsze oznacza, że każdy z byłych małżonków otrzyma dokładnie połowę zgromadzonego dorobku. Choć zasadą jest równość udziałów, przepisy przewidują możliwość ustalenia ich w innej proporcji. Rozwiązanie to może mieć zastosowanie w szczególnych sytuacjach. Wówczas każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku i gdy za odstąpieniem od równego podziału przemawiają ważne powody. Kiedy sąd może orzec nierówne udziały i jakie okoliczności należy wykazać?
Równe udziały małżonków w majątku wspólnym jako zasada
Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że co do zasady każdemu z nich przysługuje połowa majątku zgromadzonego w czasie trwania wspólności majątkowej.
Zasada ta obowiązuje niezależnie od tego, który z małżonków osiągał wyższe dochody. Wspólność majątkowa opiera się bowiem na założeniu, że oboje małżonkowie współtworzą dorobek rodziny, choć ich wkład może przyjmować różne formy.
Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym jest dopuszczalne w razie łącznego wystąpienia dwóch przesłanek: przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu oraz istnienia ważnych powodów, które uzasadniają ustalenie nierównych udziałów.
Warto przy tym odróżnić nierówne udziały od samego sposobu podziału poszczególnych składników majątku. Przyznanie jednemu z małżonków mieszkania, a drugiemu innych składników majątku lub odpowiedniej spłaty, nie musi oznaczać ustalenia nierównych udziałów. Są to odrębne kwestie prawne.
Jakie przesłanki muszą zostać spełnione dla ustalenia nierównych udziałów?
Jak już wskazano powyżej, możliwość ustalenia nierównych udziałów uzależniona jest od spełnienia dwóch przesłanek. Pierwszą z nich jest różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego. Drugą jest wystąpienie ważnych powodów, które uzasadniają odstąpienie od zasady równości.
Samo wykazanie, że jeden z małżonków zarabiał więcej, nie jest wystarczające. Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę i zaspokajanie jej potrzeb. Sąd bierze więc pod uwagę całokształt okoliczności związanych z funkcjonowaniem rodziny oraz postawą każdego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej.
Istotne znaczenie ma również to, czy różnica w stopniu przyczynienia się do powstania majątku była rzeczywiście znacząca. Nie chodzi o drobne dysproporcje, lecz o sytuacje, w których przyjęcie równych udziałów mogłoby prowadzić do nieuzasadnionego uprzywilejowania jednego z małżonków.
Kiedy można żądać nierównych udziałów?
W praktyce istotne znaczenie mogą mieć sytuacje, w których jeden z małżonków przez długi czas nie przyczyniał się do powiększania majątku wspólnego, mimo że miał ku temu realne możliwości.
Przykładowo, może chodzić o małżonka, który uporczywie uchylał się od podejmowania pracy, nie uczestniczył w utrzymaniu rodziny, a jednocześnie nie zajmował się dziećmi ani gospodarstwem domowym. Szczególnie istotne jest, gdy takie zachowanie miało charakter zawiniony i prowadziło do obciążenia drugiego małżonka niemal wszystkimi obowiązkami.
Innym przykładem może być sytuacja, w której jeden z małżonków w sposób rażący i uporczywy trwonił wspólne środki finansowe, przeznaczając je na własne potrzeby, uzależnienia lub ryzykowne przedsięwzięcia, bez uwzględnienia interesów rodziny.
Ważne powody mogą występować również wtedy, gdy jeden z małżonków świadomie działał na niekorzyść wspólnego dorobku, doprowadzając do jego uszczuplenia.
Przez ważne powody rozumie się takie okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do powstania której ten małżonek się nie przyczynił.
Nie oznacza to jednak, że każda niegospodarność, brak zatrudnienia czy konflikt między małżonkami automatycznie uzasadnia nierówny podział majątku. Podobnie niepełnosprawność, choroba lub inne obiektywne przeszkody w podjęciu pracy zarobkowej mogą przemawiać przeciwko żądaniu nierównych udziałów. Sąd ocenia konkretne okoliczności, w tym przyczyny zachowania małżonka, jego możliwości zarobkowe oraz wpływ podejmowanych działań na majątek rodziny.
Praca zawodowa to nie wszystko
Przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego nie można ograniczać się wyłącznie do dochodów uzyskiwanych przez małżonków.
Art. 43 § 3 k.r.o. wyraźnie wskazuje, że należy uwzględniać także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego.
Oznacza to, że małżonek, który zrezygnował z pracy zawodowej lub ograniczył aktywność zarobkową, aby zajmować się dziećmi, prowadzić dom i umożliwiać drugiemu małżonkowi rozwój zawodowy, nie musi być uznany za osobę w mniejszym stopniu przyczyniającą się do powstania majątku.
Przykładowo, jeżeli jeden z małżonków osiągał wysokie dochody, a drugi zajmował się wychowaniem dzieci i codziennym funkcjonowaniem rodziny, nie ma podstaw do automatycznego ustalenia nierównych udziałów.
Czy orzeczenie rozwodu z winy jednego małżonka ma znaczenie?
Orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy jednego z małżonków nie przesądza automatycznie o możliwości ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym.
Sąd rozpoznający sprawę o podział majątku bada przede wszystkim, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania wspólnego dorobku oraz czy występują ważne powody uzasadniające odstąpienie od zasady równości.
Zachowanie, które doprowadziło do rozpadu małżeństwa, może mieć znaczenie dla sprawy o nierówne udziały, jeżeli jednocześnie wiązało się z rażącym niewypełnianiem obowiązków wobec rodziny lub uszczuplaniem majątku.
Jak dochodzić nierównych udziałów?
Żądanie ustalenia nierównych udziałów można zgłosić w postępowaniu o podział majątku wspólnego przed sądem. Wniosek powinien zawierać uzasadnienie wskazujące, dlaczego w danej sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające ustalenie nierównych udziałów.
Kluczowe znaczenie ma przedstawienie odpowiednich dowodów. Mogą to być między innymi dokumenty dotyczące dochodów i wydatków małżonków, wyciągi bankowe, dokumentacja związana z prowadzoną działalnością gospodarczą, zeznania świadków.
Ważne jest również wskazanie, jakiej proporcji udziałów domaga się wnioskodawca, np. 70% do 30%. Proporcja ta powinna wynikać z okoliczności sprawy i rzeczywistego stopnia przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku.
Należy jednak pamiętać, że sąd nie jest związany samym żądaniem strony i dokonuje oceny na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego.
Nierówny podział majątku – wyjątek, nie reguła
Nierówne udziały w majątku wspólnym mogą zostać ustalone tylko w szczególnych okolicznościach. Nie wystarczy wykazać, że jeden z małżonków zarabiał więcej lub że relacje między stronami były konfliktowe.
Konieczne jest udowodnienie zarówno istotnej różnicy w stopniu przyczynienia się do powstania majątku, jak i istnienia ważnych powodów uzasadniających odstąpienie od zasady równości. Przy ocenie tych przesłanek sąd uwzględnia również osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego.
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Właściwe przygotowanie argumentacji i zgromadzenie dowodów ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia o udziale każdego z byłych małżonków w zgromadzonym majątku.
Jeśli planujesz podział majątku wspólnego i uważasz, że istnieją podstawy do ustalenia nierównych udziałów, skontaktuj się z Kancelarią Votum Legal Łebek, Madej i Wspólnicy. Przeanalizujemy Twoją sytuację, ocenimy możliwe argumenty i pomożemy przygotować się do postępowania o podział majątku.
Czy wyższe zarobki jednego z małżonków uzasadniają nierówny podział majątku?
Nie. Sam fakt, że jeden z małżonków osiągał wyższe dochody, nie wystarcza do ustalenia nierównych udziałów. Sąd uwzględnia również osobisty wkład w wychowanie dzieci, prowadzenie gospodarstwa domowego i zaspokajanie potrzeb rodziny.
Czy rozwód z orzeczeniem o winie daje prawo do większej części majątku?
Nie. Orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy jednego z małżonków nie oznacza automatycznie prawa do większego udziału w majątku wspólnym. Znaczenie mogą mieć jednak konkretne zachowania, jeżeli wiązały się z rażącym niewypełnianiem obowiązków rodzinnych lub uszczuplaniem wspólnego dorobku.
Jakie dowody mogą pomóc w uzyskaniu nierównych udziałów w majątku wspólnym?
Znaczenie mogą mieć m.in. wyciągi bankowe, dokumenty dotyczące dochodów i wydatków, dokumentacja działalności gospodarczej oraz zeznania świadków. Dowody powinny potwierdzać zarówno różny stopień przyczynienia się do powstania majątku, jak i istnienie ważnych powodów uzasadniających odstąpienie od zasady równych udziałów.